Иаков Воронцов, Украинадағы соғыс және Қазақстандағы православие жайы
Бұрын шіркеу қызметшісі болған Иаков Воронцов ақпан айында есірткі заттарын медициналық емес мақсатта қолданғаны үшін алдымен әкімшілік құқық бұзу ісі бойынша ұсталып, 10 тәулік қамауға алынды. Әкімшілік қамауға алу мерзімі аяқталған соң оған Қылмыстық кодекстің екі бабы бойынша айып тағылып, екі айға қамалды, атап айтқанда: 302-бап (есірткі притонын ұстау) және 296-бап (есірткіні өткізу мақсатынсыз сақтау). Қазірше Иаков Воронцов күдікті. Алайда Воронцов үйінде притон болғанын жоққа шығарып отыр. Ол тағылған айып Қазақстанда тәуелсіз православие шіркеуін құрмақ болған әрекетіме қатысты дейді. «Власть» Воронцов осыған дейін Қазақстанда Орыс православие шіркеуіне бағынбайтын жаңа православие шіркеуін құрмақшы болғанын, Қазақстанның Орыс православие шіркеуінен алшақтауы қалай саяси ахуалдың шиеленіскенін білдіретінін баяндайды. Былтыр жазда Стамбұлға елдегі 3,2 млн православтың бір бөлігін ұйыта алатын жаңа ұйым құруға көмек беруді сұраған петиция жеткізілгені туралы хабар Қазақстанның христиандар қауымын дүрліктірді. Бұл бастаманың артында иеромонах Иаков Воронцов тұр, Ресейдің Украинамен соғысына қатысты төрт жылдан бергі ашық позициясы оның бұрынғы жұмыс берушісі — Орыс православие шіркеуімен кикілжіңге әкеп соқты. 2023 жылғы тамызда ОПШ Иаков әкейді атақтан, сосын тәртіп бұзды деген желеумен клерикал дәрежеден айырды. Соның бірі — «жалған куәлік ету», мұндай айып көп жағдайда соғыспен келіспеген дін қызметшілеріне тағылады. Иаков әкейдің мақсаты — Қазақстанда Бүкіләлемдік Константинополь патриархатына қарайтын жаңа православие шіркеуін құру. Бұл — Орыс православие шіркеуіне және оның кремльшіл көшбасшысы патриарх Кирилге бағынбайтын православиедегі балама билік орталығы. Иаков әкей мен оның жақтастары үшін бұл өтініш Қазақстанның діни өмірін Мәскеуде орналасқан, Ресейдің Украинамен соғысуын ашық қолдайтын шіркеуден қорғау, сондай-ақ болашағы бұлыңғыр православтар қауымын жандандыру амалы еді. Қазақстандағы Орыс православие шіркеуін басқарып отырған тұлғалар Иаков әкейді жеке мүддесін көздеген іріткі салушы және елдің әлеуметтік тұрақтылығына қауіп төндіруші деп таныды. Олардың ойынша, Иаков әкейдің «қауіпті» әрекеттері онсыз да демографиялық құлдырау жағдайындағы православтар қауымына іріткі салады. Бақылаушылар мен қатардағы діндарлар үшін, әсіресе Украинада соғыс басталғаннан кейін мәдени және саяси егемендікті тереңдету бойынша талпыныстар болып жатқан кезде бұл оқиға Қазақстанның солтүстік көршісімен қарым-қатынас сипатына қатысты үлкен мәселемен байланысы бар болып көрінеді. Дін, соғыс және «Орыс әлемі»Иаков әкейге қатысты оқиға 2022 жылы ақпанда, Ресей Украинаға басып кіргеннен кейін өрби бастады. Кремльдің бұрыннан келе жатқан одақтасы патриарх Кирилл Ресей президенті Владимир Путиннің шешімін тез арада қолдап, патриот ретінде құрбан болу және «рухани жұмылу» идеясын өзі үгіттеді. Дей тұрғанмен Ресей әскері Украина аумағына басып кірерден бірнеше апта бұрын ол Жаңа жылдық құдайға құлшылық ету кезінде «бейбітшілік жылына» шақырған еді. 2022 жылғы қыркүйекте Ресейдегі алғашқы мобилизациядан кейін патриарх Кирилл Орыс православие шіркеуінің әлемдегі барлық қызметшісі шіркеу қызметіне жеңіс туралы мінәжат айтсын деген өкім шығарды. 2023 жылдың басына таман бұл мінәжат өзінше бір лакмус қағазына айналды: «жеңіс» сөзін «бейбітшілік» сөзіне алмастырған немесе оны оқудан бас тартқан діни қызметшілерге қатаң тәртіптік жаза қолданылды, тіпті Шіркеуден қууға дейін барды. Алматыдағы Иаков әкей басқа жолды таңдады. Жаппай басып кірген соғыстан кейін бірнеше күн өткен соң ол өзге 292 діни қызметшіге қосылып, Украинадағы бейбітшілікті қолдайтын ашық хатқа қол қойды. Сонымен қатар Қазақстанды Ресей басқаратын екі халықаралық блоктан — Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымынан және Еуразиялық экономикалық одақтан шығуға шақырды. Көп кешікпей Қазақстандағы ОПШ оның айтқан сөздері мен саяси талаптары діни қызметшінің антын бұзу деп, Иаков әкейді құдайға құлшылық ету шарасын өткізуден шеттетті. 2023 жылғы тамызда Қазақстанның жергілікті православие басшылығы мен Иаков әкей арасындағы текетірес шарықтау шегіне жетті. Шіркеу оны атақтан айырды, қызметтен толық шеттетті. Бұл — дін өкіліне қатысты қолданылатын ең қатаң шара. Иаков әкей Шіркеудің шешімі сырттай, өзіне ескертілмей қабылданды дейді, ол жазаланғанын бір жылға жуық уақыт өткен соң білген. Қалай болғанда да, үкім айтпаса да белгілі болды деді ол. «Шіркеу Евангелие жолынан ауытқи бастағанда, оның басшылығы — патриарх Кирилл, иерархия, ресми өкілдер Путинді қолдайтын үгіт сөздер айта бастағанда, Евангелиеден алшықтағанда мен христиан бола тұра бұл ұйымға тиесілі бола алмаймын деп шештім», — деді «Власть» басылымына Иаков әкей. «Мұны түсінгенімде, қаупімді жеткізгенімде көп кешікпей епархия өзіне тән реакция білдірді. Алдымен маған қызмет етуге тыйым салды, артынан атақтан айырды». Өз шіркеуі2023 жылғы желтоқсанда Иаков әкей Қазақстанда Мәскеу патриархаты секілді бөтен ұйымға бағынбайтын, өздігінен басқарылатын, тәуелсіз немесе автокафелиялық православие шіркеуін құруды алғаш рет ұсынды. Сонымен қатар, ол Қазақстанда Константинополь патриархатының өкілдігін ашуды жақтады. Бұл жергілікті православие христиандарына соның қоластында дін ұстауына мүмкіндік берер еді. Православие шіркеуінің жергілікті құрылымдары көп уақыттан бері Мәскеу патриархатының қоластында болып келген және Ресей қарамағында болуы тарихи тұрғыдан қалыптасып кеткен Қазақстан үшін осы өзгерістердің кез келгені прецедент болар еді. «Православие шіркеуі Қазақстанға XVIII ғасыр соңында, Ресейдің осы аумаққа әскери экспансиясы кезінде келді, — дейді Назарбаев Университетінің Ресей тарихы мен діні жөніндегі доценті Дэниел Скарборо. — Қазіргі кезде Қазақстан шіркеуін Астана және Қазақстан митрополиті [Александр Могилев — В.] басқарады. Оның жоғары епископ шені бар, Мәскеу патриархатының жалғасы деуге болады. Негізінен митрополит Мәскеудегі патриархатқа тікелей бағынышты, алайда өте сирек жағдайларда өз бетімен шешім қабылдауы мүмкін». Күнделікті тірлікте белгілі бір ереженің мағынасын Православие шіркеуі және оның Қазақстандағы қауымы өз қалауынша тәпсірлеуі мүмкін. Қазақстандағы православие дін қызметшілері құдайға құлшылық ету кезінде Мәскеу патриархы Кирилді атап өтуге міндетті — Кирилл Владимир Путиннің «Орыс әлемі» идеологиясын қолдағандықтан бұл ғұрып поляризация тудырауы мүмкін. Бұл дүниетаным орыс тілін, мәдениетін және шіркеуін орталығы Мәскеуде орналасатын трансұлттық ортақ өркениетке негіз болады деп санайды. Солтүстіктегі көршісімен мыңдаған шақырым шектесіп жатқан Қазақстанда мұндай идеялардың қолдау таппайтыны заңды нәрсе. Орысша сөйлейтін халықтың көп бөлігі ресейлік ұлтшыл саясаткерлердің территорияны меншіктемек болған әрекетін бұрын да көрді. Оларға да русофоб деген айып тағылған еді. Алайда, жергілікті православие шенеуніктері Қазақстан шіркеуі автономиясының қазіргі деңгейі Мәскеуді шамадан тыс араластырмауға жеткілікті, өзін басқару деңгейі артып келе жатыр деп санайды. «Патриархты түсінсек те, біз ешқандай саяси қызметпен айналыспаймыз. Біз адамдар айтып жүрген «жеңіс туралы мінәжатты» да оқымаймыз, — дейді Қазақстан митрополит округінің аға клириктерінің бірі және оның қоғаммен байланыс бөлімінің басшысы протоиерей Александр Суворов. «Уақыт өте келе біздің автономия дәрежеміз ұлғаяды, бірақ бұл автономия Мәскеу патриархаты аясында болуы керек. Бұл процесс жүріп жатыр; қазір осындағы епархияны басқаратын епископтардың басым бөлігі — қазақстандықтар, айталық, Өскеменде, Петропавлда, Шымкент пен Оралда солай. 15 жыл бұрын олай емес еді». Автономия кеңейіп жатқанына қарамастан, ОПШ билігі құрылымындағы Қазақстанның дәрежесі салыстырмалы түрде төмен болуы жергілікті діни қауымның фрустрациясына себеп болып отыр. Әсіресе, қазіргі тәртіпті сақтап қалғысы келетіндер үшін де солай. Елдің православие иерархиясының жоғары лауазымды өкілі Суворов 2021 жылы қазан айында түсіндіргеніндей, Қазақстанның шіркеудегі «канондық [ұлттық] орны ең төмен». Яғни, бұл көлемі жағынан кішірек ұлттық Православ шіркеулерінің көбінде Қазақстанмен салыстырғанда автономиясы мен әкімшілік тәуелсіздігі әлдеқайда жоғары дегенді білдіреді. Мысалы, Эстонияда, Латвия мен Молдовада шіркеулер өзін-өзі басқарады. Демек, әр ел епархиясын өз бетімен басқарады және өз епископын тағайындайды немесе сайлайды. Ал, барлығын қосқанда олардың православие христиандарының жалпы саны небәрі 2,8 млн болады, 3,2 млн діндары бар қазақстандық қауымға қарағанда шамамен 400 мыңға аз. Қазақстан ішінде шіркеудің жоғары басшылығын тағайындағанда және әкімшілік шешімдер қабылдағанда әлі күнге дейін Мәскеудің айтқаны болады. Әйтсе де, 2021 жылы Суворов Мәскеу елдегі шіркеу өміріне жалпы бей-жай қарайды деп жазған еді. «Қазақстан мен Қырғызстанның айырмасын патриархияның барлық шенеунігі біле бермейді — Мәскеу үшін бұл Азияда, алыста жатқан елдер», — дейді Суворов. Иаков әкей Суворов айтқан сынның көбімен келіседі, олардың жолы екіге айырылса да, оны бұрынғы әріптесім әрі досым дейді. Әйтсе де, ол Қазақстанның Орыс православие шіркеуіндегі дәрежесіне қарағанда әлдеқайда ауқымды проблема бар деп санайды. «Өзінің канондық статусынан бөлек, Қазақстандағы Православие шіркеуі рухани тұрғыда дербес ұйым емес. Діншілдер қауымы тарапынан, Қазақстан митрополит округінің өкілдері тарапынан көпшілік алдында соғысты ақтайтын ешқандай мәлімдеме болған жоқ, бірақ басшылығының соғысқа қатысуына да сын айтылмады», — дейді Иаков әкей. «Соғыс озбырлығына үндес болу, соғыс озбырлығын көпшілік алдында ақтау, оның үстіне, осы озбырлықты жасап жатқан әскерилерге күнәсін кешіруге уәде беру, яғни осы соғыс қимылын рухани деңгейге көтеру — адасу, жай күнәдан бетер қателік. Бұл жерде діннің өзіне көлеңке түседі, себебі дін мен Евангелие сөзі әскери іс-қимылды, қылмыс пен кісі өлтіруді ақтауға қолданылып отыр». Дін баптарыУкраинада соғыстың жүріп жатқанына төрт жыл уақыт өтсе де, Иаков әкей оған қарсы екенін айтудан жаңылған жоқ, осы қатты сөзіне бола шіркеу қызметшісі дәрежесінен айырылды және Қазақстан сот жүйесінің де қырына ілікті. 2023 жылғы тамызда, болашақта Орыс православие шіркеуінің өзіне «денафикация және демилитаризация» жасалып кетіп жүрмесін деген сөзінен кейін бірнеше апта өткен соң Иаков әкей мұнымен тоқтап қалмай, орыс православиесіне кінә артты. Facebook парақшасында бұл жазбасы қазір жойылған. Иаков әкейдің бұл пікірі бастапқыда резонанс тудырды, сөйте тұра әлеуметтік желіде қолдау да тапты, әсіресе ұлты қазақ орта қолдады. Бірақ үш айдан кейін ол өзіне қарсы аноним шағым бойынша қылмыстық іс қозғалғанын білді, кейін мұны Алматыда тұратын православие қауымының бір өкілі жасағаны белгілі болды. Иаков әкейге Қазақстан Қылмыстық кодексінің 174-бабы — әлеуметтiк, ұлттық немесе дiни алауыздықты қоздырды деген айып тағылды. Бұл бап елдің азаматтық қоғамына қарсы жиі қолданылады. Іс 16 ай бойы тергелді, бірнеше рет мемлекеттік сараптама жүрді, сосын «қылмыс құрамы жоқ» деп тоқтады. Facebook парақшасына былтыр мамыр айында заң жолындағы күресі аяқталғаны туралы хабарлаған Иаков әкей тергеу жақын адамдарына да, өз денсаулығына да кері әсерін тигізгенін жеткізді. Ол, сонымен қатар, Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаевқа ел ішінде «ар еркіндігі» атмосферасы пайда болғаны үшін алғыс айтты. «Бұл істің мақсаты православие [тәуелсіз] шіркеуін құру бастамасына кедергі болу екенін сол кезде де түсіндім, қазір де түсініп отырмын. Олар мені түрмеге қамағысы келді деп ойламаймын. Мені дегеннен гөрі, осы бастаманы қолдаған адамдарды қорқытуды көбірек ойлаған болуы керек», — деді Иаков әкей. «Айталық, мен Патриарх Варфоломейге [Бүкіләлемдік Константинополь патриархатының басшысы — В.] хат жазсам, оған менің күдікке ілінгенім, маған қатысты қылмыстық іс жүріп жатқаны туралы ақпарат жетер еді. Яғни, қандай мақсатпен жасалғаны түсінікті және бұл ойы іске асты». Ол Қазақстан билігі тергеуді оның үнін өшіру үшін әдейі пайдаланды деп санамайды. Бар кінәні өзі бастаған қозғалыс «мүддемізге» қауіп төндіреді деп ойлаған ОПШ мүшелері мен басшыларына артты. 2025 жылғы қыркүйекте Қазақстандағы Орыс православие шіркеуімен байланысы бар әлеуметтік желідегі арна Иаковты «іріткі салатын қызметі» үшін сынға алды және қоғамның рухани саулығына нұқсан келтіреді деп айыптады. Сонымен қатар ОПШ өзінің «канонға айналған аумағында» өзге православие құзыреті заңды түрде пайда болу мүмкіндігінің өзін жоққа шығарды. Қаңтар айының ортасында Суворовтың Telegram каналында Тоқаевқа арналған видео үндеу пайда болып, онда жергілікті православие шіркеуінің бірнеше қызметшісі Иаков әкейді конфессияаралық алауыздық қоздырды деп, оған қарсы істі қайта қозғауды талап етті. Бұл жеті жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыратын қылмысқа жатады. Епархия өкілдері, алайда, Азаттық радиосына бұл талап шіркеудің атынан емес, мұны қорлық деп қабылдаған, видеоға түсіріп, монтаждаған қауым атынан жолданды деп хабарлады. «Власть» басылымымен сөйлескенінде Суворов Иаков әкейдің қозғалысы діни құзыретке жатпайды деп санаймын және оның қызметі шіркеуден гөрі, саяси партия құруға келіңкірейді деді. «Оның Путин жаман немесе Ресей жаман деген жазбасы танымал болды, көп лайк жинады. Ал Иса Мәсіх туралы, Евангелие туралы бірдеңе жазса… онысы ешкімге қызық емес. Яғни, оның электораты діннен гөрі саясатқа жақын», — деп санайды Суворов. Православие — жолайрық алдындаИаков әкейге қатысты қылмыстық іс айып тағылмастан тоқтатылған соң, ол Қазақстанның православ азаматтарын патриарх Варфоломейге жазылған өтініш хатқа қол қоюға шақырды. Хатта Алматыда жаңа шіркеу салуға бата беру және Бүкіләлемдік Константинополь патриархатына қосылу сұралады. Иаковтың айтуынша, хатқа жүздеген адам қол қойды. Былтыр тамыз айында белсенді Тұрарбек Құсайынов оны осы бастаманы қолдайтын православ емес қазақстандықтардың петициясымен бірге Стамбұлға жеткізді. Патриарх Варфоломей хаттардың ешбіріне жауап бермесе де, Иаков әкей тәуелсіз Православие шіркеуін құру әрекетін тоқтатқан жоқ. Ол бірқатар бюрократиялық талапты орындап, соның ішінде жарғы дайындап және ықтимал 50 мүшенің қолдауын алып, 17 желтоқсанда Қазақстан үкіметіне жаңа діни ұйымды тіркеу өтінішімен құжат тапсырды. Қазақстан Әділет министрлігінің Иаков әкейдің тәуелсіз Православие шіркеуін тіркеуден алғашқы бас тарту бұйрығынан үзінді. Иаков әкейдің рұқсатымен жарияланды. Орыс шіркеуінің дәстүрімен, яғни 7 қаңтарда емес, 25 желтоқсанда ол жақтастарымен кішігірім жиын өткізіп, Рождествоны атап өтті. Сырт көзге бұл өзгеріс елеусіз көрінуі мүмкін, алайда бұл православие ішінде айтарлықтай саяси өзгеріс бар екенін білдіреді. Бұл кейбір шіркеудің Мәскеуден алшақтағысы келетінін көрсетеді. Басқосу кезінде Иаков әкей Орыс шіркеуінен тәуелсіз православие қауымын құрғысы келетінін жеткізді. Алайда Дүниежүзілік патриархат тәуелсіз, автокефалия дәрежесін бермейінше оның литургия жүргізуге, тәубеге келтіруге немесе құдайға құлшылық ету рәсімін өткізуге ресми өкілеттігі болмайды. Егер Иаков әкей дегеніне жетсе, Қазақстан біреуі Константинополь мойындаған, екіншісі Мәскеуге бағынатын екі Православие шіркеуі қатар өмір сүретін елдер тізіміне кіреді. Кейбір кезде, әсіресе Украина мен Эстонияда мұндай жағдай сенімсіздік пен дау-дамай тудырды. Алайда, Қазақстан үкіметі мұндай жағдайдың қайталануына жол бергісі келмейді. Иаковтың айтуынша, желтоқсан айының соңында Алматының әділет департаменті ешқандай ресми себеп көрсетпестен оның діни бірлестігін тіркеуден бас тартты. 9 қаңтарда ол тіркеуге қайтадан құжат тапсырды. Бір аптадан соң Иаков Facebook парақшасына әділет министрлігі себебін түсіндірместен тағы да бас тартқанын, осы жолы әкімшілік тыңдалым оған хабарланбай және оның қатысуынсыз өткізілгенін жазды. Тәуелсіз шіркеуді тіркеусіз қалдыруына қатысты Иаков әкейдің апелляциясы қабылданбағаны туралы Қазақстанның Әділет министрлігінің 16 қаңтардағы хабарламасынан үзінді. Иаков әкейдің рұқсатымен жарияланды. Қазақстан бюрократиясын еңсеруден бөлек, Иаков өзі бастаған қозғалыс тұрақты болатындай жеткілікті еруші тарта ала ма деген мәселе де бар. Осы мақала үшін сауалнамаға тартылған бірнеше жас православ діндары жергілікті ортамен тығыз байланысы бар шіркеуге қосылуға қызығушылық танытты. «Ресейдің сыртқы саясаты озбыр әрі [мұнда] жағымсыз сипатта қабылданады», — деді жақында православие қабылдаған және Алматыда тұратын Алан. «Православие десе, Ресей еске түседі және адамның ұлттық болмысының белгісі ретінде қолданылып жүр. Сондықтан Қазақстанда христиандық қабылдаған жастардың көбі протестанттық шіркеуді құп көреді». «Шіркеу белгілі бір елге емес, Иса Мәсіхке тиесілі болуы керек, бірақ мен тәуелсіз Қазақ православие шіркеуінің қалыптасқанын қолдар едім, — деді православиеге сенетін Азат деген тағы бір жігіт. «Біз өз шіркеуімізді көбірек басқара алар едік, өз көшбасшымызды тағайындап, Ресей ықпалынан әлдеқайда тәуелсіз болар едік». Иаков әкейдің айтуынша, оның түпкі мақсаты — осындай өшпенділіктен ада болу. Ол, әсіресе, қазіргі кезде шіркеуді ірі сын-қатер күтіп тұрғанда иерархияға пейіл білдіру арқылы өзіңді танудың мәні кететін сәт туады деп үміттенеді. «Түптеп келгенде, ұйымдар — жер бетіндегі құрылымдар және заңды тұлғалардың мәні жоқ. Мен сияқты христианға ең маңызды нәрсе — адам жанын құтқару. Қалғанының барлығы екінші кезектегі мәселе», — деді ол.
